Officieel wonen er een kleine 100.000 Duitstalige Belgen in de ‘Oostkantons’ rond Eupen en Malmédy. Nederlanders komen er graag om te genieten van de Ardennen. Of om te langlaufen in de sneeuw van de Hoge Venen. Ze komen er zó graag dat je je bestelling in het café op Baraque Michel in het Nederlands kunt doen. Kom daar maar eens om in Brussel.

Duitstalige Polen zijn er ook. In de streek rond Wroclaw wonen er ruim een miljoen. Deze week sprak ik de eigenaar van een uitzendbureau dat veel met ze werkt. Ze hebben een Duits paspoort of het recht om een Duits paspoort aan te vragen. Voor de Belastingdienst zijn het Duitsers, die het uitzendbureau gewoon in dienst kan nemen. Dat leidde trouwens tot een uniek beeld op zijn website:

Maar goed. Stings lichtvoetige lofzang op ‘legal aliens’ is ook een oproep om grenzen te doorbreken. Om te beginnen moeten we in Limburg het taalonderwijs een definitieve oppepper geven. In onze regio buitelen de internationale call centers over elkaar heen omdat hier zoveel ‘native speakers’ van verschillende talen wonen. Een majeure kans, zou een politicus zeggen. Voortaan verplicht vier talen op de basisschool. En je stage loop je in België of Duitsland. Over twintig jaar wonen hier niet alleen Duitstalige Belgen, maar ook Engelstalige Nederlanders, Franstalige Duitsers en Nederlandstalige Aziaten en Latino’s. Want, zoals we vorige week al constateerden: wie de talentvolle jeugd zelf niet heeft, moet haar maar gaan halen.

Maar voorlopig is het meest grensdoorbrekende op deze snikhete vrijdagmiddag in juli, dat er één miljoen Duitstalige Belgen hartstochtelijk supporter zijn van Oranje.

Zonder dat we ons er van bewust zijn, bepalen de wetten van de Gestalt-psychologen veel van onze visuele perceptie. We zien niet wat we zien. Meestal zien we meer dan er is: meer orde, meer gelijkenis, meer hiërarchie. Dat geeft ons kennelijk rust. Onze waarneming laat zich dus graag om de tuin leiden, en overigens niet alleen volgens de Gestalt-wetten. Grafisch ontwerpen is óók slim gebruik maken van talloos veel illusies. Denk maar aan de onmogelijke figuren van M.C. Escher. Wie een visueel verhaal te vertellen heeft, houdt er maar beter rekening mee. De mens wil nu eenmaal altijd méér!

Maar gisteravond werden in de Maastrichtse St. Janskerk de rollen omgedraaid. Daar werden we juist aangespoord om onszelf klein te maken en ‘slechts’ een onderdeel te worden van een groter geheel. Hoe dat zo? Museum aan het Vrijthof presenteerde zijn plannen voor een even ingrijpende als fraaie uitbreiding en herinrichting. Die levert meer ruimte op voor de Maastrichtse geschiedenis vanaf de 16e eeuw tot nu. Maar het museum heeft nog een miljoen tekort voordat komende winter de schop in de grond gaat.

Daarom ontwikkelden wij samen met het museum en Koninklijke Mosa een unieke actie. Iedereen krijgt eenmalig de kans om zijn betrokkenheid te tonen bij de nieuwe culturele huiskamer van Maastricht. Via de aankoop van een hoogstpersoonlijke Mosa-tegel. Als het museum begin 2012 weer open gaat, zullen de tegels deel uitmaken van de centrale vloer van het museum. In de tegels wordt – voor eeuwig – een naam en/of een korte boodschap gegraveerd. De tegels kosten €175 per stuk. Er zijn er maar 2012. Dus wie nog zoekt naar een origineel en tijdloos cadeau slaat als de wiedeweerga zijn slag op de website van Museum aan het Vrijthof.

Wij worden voor deze gelegenheid graag een stukje vloer van 22 x 22 centimer. Op onze tegel lees je straks: “Zo gezegd, zo gedaan.”

De vraag is: hoe diep wortelen deze tribale gevoelens? Hoe duurzaam is de band met iemand die in dezelfde auto rijdt? Stel, je Eend bezwijkt definitief, kun je dan straffeloos lid worden van de R4-club? Ik vroeg me dat af toen ik in een abri dit stuitend-opportunistische tribale denken zag:

Natuurlijk. Nederlandse consumenten schijnen van Oranje te houden, zeker in tijden van WK’s voetbal. Twee weken geleden zag ik al de eerste volledig versierde straat. Maar dit slaat alles. In België is Jupiler al tientallen jaren de Nationale Fan van de Rode Duivels. Maar die doen dit jaar niet mee aan het WK. “Dan maar Oranje.” Kan dit zomaar? Wat vinden Belgen hier van?

Jupiler positioneert zich als het bier voor de stoere gewone man: ‘Mannen weten waarom’ en ‘Les hommes savent pourquoi’. Vijftien jaar geleden heb ik voor de brouwerij (toen nog Interbrew) bekeken of Jupiler een unieke plek op de Nederlandse markt kon claimen. We bedachten een TV-campagne rond een trio broeders in het kwaad. Vrienden voor het leven die elkaar steunen door dik en dun, maar elkaar ook voortdurend in de maling nemen. Zoals in de toen populaire buddy-movies met Bruce Willis of Mel Gibson. De brouwer durfde dit niet aan en koos voor groei door distributie (een jaar later sprong Amstel in het gat met de succesvolle Vrienden-campagne). Maar zo’n ironische ‘stoere gewone mannen’-aanpak voor Jupiler zou helemaal niet geloofwaardig geweest zijn. Stoere gewone mannen zijn namelijk authentiek en loyaal. Jupiler allerminst. Dat springt – Flup! Flup! – van de ene ploeg over naar de andere. Money talks.

Wie helpt mij voor dit WK aan dit prachtshirt?

Een half jaar geleden zette ik mijn eerste schreden langs de Zijlijn. De eerste 25 posts trokken tot nu toe zo’n 4.000 visits. Veel uit Maastricht en omgeving, maar ook in mijn oude biotopen Amsterdam, Utrecht en Nijmegen zitten flinke groepen trouwe bezoekers. Leuk *. Maar de ijzeren discipline van de brood-columnist heb ik niet. Zijlijn is bijzaak. Hoofdzaak is Zuiderlicht. En daar golfde een paar weken lang een ware aanbestedingstsunami door het bureau. Die is nu uitgeraasd en dus heb ik weer wat handen vrij.

Drie weken geleden was ik vol van Het Eerlijke Verhaal, ook al heeft dat een rafelig randje. En deze week laaide dat authentieke vuur weer volledig op. Zuiderlicht kreeg vrijdagmiddagles van Erik Kessels, de Swalmense jeugdvriend van onze ontwerper Paul van der Veer. Kessels maakte furore met KesselsKramer, het bureau dat Ben bedacht, The Other Final organiseerde (zie Zijlijn 23) en een bomvolle prijzenkast overhield aan de campagnes voor budgethotel Hans Brinker. De eigenaar van dit shabby Amsterdamse backpackershotel wilde campagne voeren ‘om minder klachten te krijgen’. Want zijn hotel heeft zijn gasten bar weinig te bieden. Het bleek een geuzenboodschap met een gouden rafelrandje:

En gisteravond hoorde ik weer zo’n kronkelig succesverhaal. De LWV en haar Belgische zuster VKW hadden professor David Venter te gast. Deze psycholoog en opinie-onderzoeker voerde jarenlang de onderhandelingen namens Nelson Mandela. Hij sprak met ons over ‘radicaal leiderschap’. De blanke gemeenschap sidderde van angst toen Mandela in februari 1990 zijn eerste speech als vrij man zou uitspreken. Welk bloedig lot stond hen te wachten? Geen. Mandela sprak over een Zuid-Afrika waar nooit meer iemand op grond van ras zou worden misdeeld – geen zwarte, geen kleurling, geen Aziaat maar ook geen blanke. De essentie van Mandela’s succes was dat hij als slachtoffer weigerde te zinnen op wraak. Die verzoenende houding ontnam zijn vijanden alle wapens. Je kon Mandela om zijn handelingen onmogelijk haten, al waren zijn bedoelingen onversneden radicaal. Van buiten een vrolijk heupwiegende knuffelopa, van binnen een meedogenloze revolutionair. Een bijzonder fraaie rafelrand met historisch resultaat:

* Ook leuk is dat Google je in staat stelt om zowat alles te analyseren. Zo blijven de 20 bezoekers uit Giessendam gemiddeld twee maal zo lang aan de Zijlijn plakken als gemiddelde lezers. Ook komen er verrassend veel mensen uit Bilthoven langs de Zijlijn: in die gemeente woont nog niet 1 promille van de Nederlandse bevolking, terwijl ruim 1 procent van de Zijlijn-lezers uit Bilthoven komt. Dat is 10 maal zoveel als je statistisch mag verwachten en dus ‘significant’. Wat zegt dat over de Zijlijn? Sluit die perfect aan op de Giessendamse en Bilthovense mentaliteit? Wat voor mensen wonen daar? Misschien kunnen zij daar zelf uitsluitsel over geven…

Het begon woensdag achter mijn nieuwe computer. Wat een snelheid! Wat een beeld! Wat een geluid! In no-time genoot ik volop van mijn oude jeugdheld Joe Jackson. Angry Joe blijkt nog steeds een wandelende paradox. Met zijn mooie liedjes op de rand van goed en kwaad (‘Good Bad Boy’) en zijn felle strijd tegen zoiets algemeen aanvaards als het rookverbod. Joe wijst ons feilloos op de flinterdunne lijn tussen ‘Right and Wrong’: “Ideology – too hard for clever folks to understand.”

Donderdag kreeg ons LWV-klasje een indrukwekkende Moraal-les van Eduard Kimman, hoogleraar Onderneming en Ethiek aan de Radboud Universiteit (voorheen in Maastricht en Amsterdam waar hij een boek schreef met Balkenende). Jezuïet Kimman vertelde over de mediterrane moraliteit van Aristoteles: het gaat er om wat je doet – dát is goed of slecht. In Zuid-Europa bepaalt de groep de norm: als je niet wordt betrapt (op doping of omkoping), dan ben je ook niet schuldig! Kant legde die goed-/kwaad-lat tijdens de Verlichting een stuk hoger: het gaat er niet om wat je doet, maar om wat je wilt doen. Typisch Noordwest-Europees – Kant nam het individu als norm. En hoe moet dat verder, nu het pure individualisme zo hard van zijn paard is gevallen? Kimman schaamde zich dat hij ooit ABN-AMRO adviseerde over normen en waarden: “Rijkman Groenink deed het alleen voor zijn image!” Kimman verwacht dat de nieuwe norm wordt bepaald door de rol die het individu heeft in een groep. Een mooie middenweg.

Weer een andere dimensie van de Moraal zagen we vrijdagavond. Bij Opera Zuid ging de opera ‘Hänsel und Gretel’ van Engelbert Humperdinck in première, met een schmierende Miranda van Kralingen als mooi-lelijke toverkol. Sprookjes zijn de Hall of Fame van ons morele denken. Jammer genoeg heeft Disney dat over-gesimplificeerd tot ‘goed en kwaad = mooi en lelijk’. De psychologie blijft daardoor onaangeroerd.

En in het weekend bracht het wielrennen de Moraal opnieuw onder mijn aandacht. In de koers staat ‘moraal’ gelijk aan ‘karakter’. De eeuwige pechvogels Flecha en Traksel stoempten op winderige Vlaamse kasseistroken iedereen uit hun wiel en vlogen op pure wilskracht naar de winst in de openingsklassiekers van het seizoen. Die wilskracht deed me terugdenken aan de eerste jezuïet in mijn leven, Guus Hendrichs zaliger. Deze prachtpater leerde ons niet alleen altijd maar dóór te bikkelen op de kletsnatte voetbalvelden van Union maar liet ons op het Canisius College ook eindeloos knokken met ‘Over de grenzen van goed en kwaad’ van Cicero. De moraalcirkel is rond.

Vorst, sneeuwduinen en noordoostenwind kracht 6. Zaterdag 9 januari biedt ons een bijna verdwenen wintermengsel. En dan het woord van deze week, ‘zouttekort’. Dat klinkt toch veel dreigender dan al dat vrijblijvende winterleed van de afgelopen decennia? Toen moesten we het hebben van ‘gevoelstemperatuur’, ‘windwak’ en ‘ijstransplantatie’. Nee, nu is het echt straffe boel. De premier roept zelfs iedereen op om zijn stoep schoon te vegen. Oei oei. Barre tijden.

Nee, de kou sloeg mij pas echt om het hart toen ik vanochtend las wat de overheid in West-Atjeh heeft verordonneerd. Voor vrouwen in deze autonome regio is het vanaf 1 januari jl. verboden om een broek te dragen. Artsen mogen bebroekte vrouwen niet helpen. En op elke straathoek staat een tent waar vrouwen hun broek kunnen inwisselen voor een rok. Doen ze dat niet, dan riskeren ze veertig stokslagen. Want, zo heeft de sharia-politie ontdekt: “het dragen van broeken leidt tot overspel”.

You only see what your eyes want to see – How can life be what you want it to be – You’re frozen – When your heart’s not open. (Madonna – ‘Frozen’, 1998)

En zo is het. Want wie behoedt hier wie en waarvoor? Simon Carmiggelt had gelijk: de werkelijkheid is gekker dan je wildste fantasie. (Misschien moeten de Atjehse burgers hun overheid trouwens nog dankbaar zijn voor deze bescherming, want daadwerkelijk overspel leidt tot dood door steniging.) Wat zegt dit vermeende verband tussen kledij en gedrag over het wereldbeeld van de sharia-politie? Beauty is in the eye of the beholder. Geldt dat ook voor ugliness? René Magritte bewees ruim tachtig jaar geleden al dat we niet zien wat we denken te zien:

Natuurlijk, percepties wisselen sterk. Tussen culturen en tussen tijdsgewrichten. Mijn Vlaamse schoonmoeder zorgde vijftig jaar geleden nog voor een heuse schok in de familie van haar aanstaande echtgenoot. Ze droeg een broek! De zus van mijn schoonvader omarmde deze revolutie en moedigde haar aan: “Ge blijft die broeken toch dragen, hè? Dan mag ik dat binnenkort misschien ook.”

Zou dat verband tussen kledij en gedrag in het Westen inmiddels niet zijn omgekeerd? Vrouwen dragen hier overwegend broeken. Wijlen Martin Bril introduceerde tien jaar geleden niet voor niets Nationale Rokjesdag. Hij vermoedde een ongeschreven afspraak onder vrouwen om op de eerste mooie lentedag massaal in rok de straat op te gaan. Juist op die dag slaat menig mannenhart toch wat harder. Mmmmmm, if I could melt your heart – If I could melt your heart.

Wie wil werken met beelden, heeft beter altijd een handboekje culturele antropologie op zak, bijvoorbeeld van Geert Hofstede.

In het dashboardkastje wordt mijn iPod-elite geselecteerd en feilloos de boxen ingestuurd. Na alle sentimentele retro van de eindejaarslijsten is het een verademing om weer in deze eeuw terug te zijn. Ik vind dit een prachttijd. West-Vlaamse dialect-rappers, indiefolk met Kaukasische roots en piepjonge Engelse soul-diva’s zijn niet alleen acceptabel maar ook hoogst adorabel.

In het Bonnefantenmuseum zien we de rock-elite door de ogen van Elizabeth Peyton. Haar portretten zijn net geschilderde snapshots. Kleurrijk van setting, trefzeker van lijn en schijnbaar achteloos van kadrering. We zijn er met onze zoon van 13. Zelfs hij – die Kurt, Liam of Patti niet kent – komt ogen tekort. Een cultuur-chroniqueur als Peyton zou ieder land zich wensen.

In de huiskamer kiezen we voor de huisvrouwen-elite van ‘Annie M.G.‘ In de eerste aflevering zien we een glimp van klasse. Het quasi-lichtvoetige multi-talent van onze nationale knuffelschrijfster is verbeeld in een kaleidoscopische mix van heden, verleden, fantasie, Polygoon en musical. Na twintig jaar krijgt ‘The Singing Detective’ eindelijk een Nederlandse variant.

In kunstcentrum Kumulus ligt een boekje van de bestuurlijke elite. Zware ware woorden: ‘Cultuurparticipatie reikt burgers belangrijke competenties aan zoals interpretatievermogen, zeggingskracht, creativiteit en lef’. ‘Kennismaken, leren en doen. De trits van cultuurparticipatie.’ En: ‘Maastricht steekt extra energie in cultuurparticipatie.’ Wie is er het eerst in 2018?

In essentie heeft wethouder Jean Jacobs groot gelijk: cultuur is van de hele stad. Dus met een radicale keuze voor cultuur wordt een stad merkbaar alerter en komt ze in beweging. Breng cultuur dus op straat, zet het online, toeter het rond en maak het gratis. Want dat is ook deze eeuw: de eindwinnaar is niet de bezitter van kennis, maar degene die de toegang verschaft.

Klinkt dat ouderwets-solidair? So what! Dit Peyton-portret van Al Gore heet niet voor niets ‘Democrats are more beautiful’:

Tsja, toegepaste kunst, wat is dat eigenlijk? Aeneas, Pietà en Zauberflöte zijn allemaal geschapen ten nutte van anderen. Toegepaste kunst dus? En daarom minder tijdloos? Ach, wat maakt het uit? Deze week genoot ik van toegepaste kunst: creatief talent dat opbloeit ten gunste van ‘een ander’.

Als eerste genoot ik van de Maastrichtse fotograaf Kim Zwarts. Voor implementatiebureau PDM rondde hij een bijzonder project af. Geïnspireerd door hun nieuwe bedrijfsvisie vond hij een manier om Industrial excellence te verbeelden (PDM maakt complexe industrieën efficiënter en effectiever). Zwarts zonderde zich af op uitgestrekte productielocaties en zocht er de ‘geest van de plek’. Daarnaast portretteerde hij mensen die deze complexe installaties weten te beheersen – in een stijl die verwijst naar Richard Avedon. Zwarts’ indringende mens-/machine-portretten illustreren nu de verslagen van PDM-projecten in de staal-, farma- en voedingsindustrie.

Diezelfde zoektocht naar de ‘geest van de plek’ herkende ik op de overzichtsexpositie van interieurontwerper Maurice Mentjens in Centre Céramique.

In 2005, 2006 en 2007 won Mentjens een Dutch Design Award en nu is zijn werk zichtbaar in boek en stadsgalerij. Enthousiast werd hij toegezongen door Frame-hoofdredacteur Robert Thiemann, gedeputeerde Odile Wolfs en honderden genodigden. Maar eerder werd zijn talent erkend door zijn opdrachtgevers. En dat zijn niet alleen hippe winkels, maar ook multinationals en conferentieoorden. Zij spoorden hem aan om grenzen te verleggen. En daar werden ook zij zelf beter van. Want goede kunst heeft altijd nut.

Mijn favoriete seizoen is begonnen. ’s Nachts kruipen we tegen elkaar, ’s ochtends krabben we autoruiten schoon en ’s middags nemen we vrij om te fietsen. Mooier dan afgelopen dinsdag bestaat niet: stralende zon, lichte vorst, weinig wind, velden vol rijp. Drie lagen kleding, overschoenen, warm water in de bidon en… rijden! Op mijn korte trainingsrondje vanuit Kasen langs Moorveld, Catsop, Beek, Spaubeek, Schimmert, Raar en Schietecoven zag ik dit bijzondere schouwspel weer terug:

Tussen DSM en het plateau van Schimmert leven we tussen chemische dynamiek en glooiende gastvrijheid. Maandag hoorde ik van kenners dat zulke gebieden goud in handen hebben. Want op de Mercer-index voor leefkwaliteit scoren niet de usual suspects New York, Barcelona of Sydney, maar juist truttig-trendy steden als Wenen, Zürich en Vancouver. We willen rust én rumoer. Hi-tech én hi-touch. In Beieren bezingen ze hun ‘Laptop und Lederhosen’ (bij Mercer staat München op 7). En wij, wij leven tussen stoom en stilte.

Lurkend aan mijn ijzige bidon schoot me het dubbele plezier van Robert Palmer te binnen:

Fast and slow yeah – the best of both worlds.
Double fun.
I’d like to now propose a toast to the best of both worlds.

(2)

Die toast gaan we de komende weken uitbrengen tijdens Een winterse vertelling.

(foto: Hugo Thomassen)

Guido Wevers schreef deze kerstproductie en ook hij belooft ons best of both worlds: ‘Het is een voorstelling die tot vreugde en tot woede stemt.’ Een avondvullende show, waarin tekst, muziek en video één geheel zijn. Met muziek van Bach via Jimi Hendrix en kerstklassiekers naar Johnny Holiday. Samengesteld met de jonge Poolse muzikant Mateusz Kwiatkowski, in een decor van videokunstenaars Pieterjan Ginckels en Julian Friedauer. Zelfs voor zanger Roderik Povel wordt het best of both worlds: ‘Ik ben een hoge bariton en zing nu een alt-partij uit het Weinachtsoratorium. Dat wordt spannend.’ Met als klap op de vuurpijl elke avond: een Special Guest. Jauchzet! Frohlocket!

Mikos Pieters – de marketingman van het Theater aan het Vrijthof – fluisterde mij vorige week al toe: ‘Als ik die Special Guest bekend maak, verkopen we onmiddellijk vier keer uit.’ Maar Guido Wevers houdt Mikos in het gareel. Hij wil niet dat men voor de Special Guest komt. Men moet naar zijn Theater komen voor de poging ‘… om in de donkere dagen voor kerst bij elkaar te komen. Luchtig, licht, soms ernstig, soms boos. Mensen hebben in deze tijd behoefte dichter bij elkaar te kruipen en daar is de avond voor bedoeld.’

En zo heb ik in mijn favoriete seizoen dus ook een zinvolle bestemming voor de avonden.

Overal geldt het Olympische credo “Citius, altius, fortius” (sneller, hoger, sterker). En ja, ook ondernemers en ontwerpers willen zichzelf ontwikkelen. Zichzelf verbeteren, nieuwe hoogtes verkennen, door barrières heen gaan.

Ontwerpbureaus kunnen dan doen door de lat hoger te leggen of door voor meer opdrachtgevers te gaan werken. Verdiepen (een nieuw lettertype, een widget in plaats van een kerstkaart of pinhole fotografie in een kerstgeschenk)? Of verbreden (nu ook een accountantskantoor, tandenborstelfabriek of C2C-uitvaartonderneming)?

Sommigen zoeken verbreding, houden daartoe de Aanbestedingskalender nauwlettend in de gaten en geven gas op elke kans op een nieuwe klant. Niet geschoten, altijd mis. Anderen kiezen er voor om hun ‘overtollige’ energie en creativiteit te investeren in de verdieping van hun werk. Kort door de bocht: ze winnen liever een prijs met werk voor een betrokken klant dan een pitch van een onbekende organisatie. Gedeelde vreugd is dubbele vreugd: een prijs win je samen, een pitch win je alleen.

Gisteren zagen wij een treffend bewijs van de tweede strategie. Zuiderlicht won een Red Dot Design Award voor de nieuwe huisstijl van Theater aan het Vrijthof. Die huisstijl hebben we ontwikkeld op ons eigen initiatief. Omdat we het Theater een warm hart toedragen, zeker in zijn rol als duvelstoejager van het project “Maastricht Culturele Hoofdstad 2018″.

Dat cadeautje boordevol energie en kwaliteit werd niet alleen gehonoreerd met een internationale prijs, maar ook met een cadeau van de klant (een gedicht van Wiel Kusters). Tijdens de overhandiging van dat gedicht ontstond het idee om de prijsuitreiking samen te vieren. Op initiatief van het Theater zijn we gisteren met het personeel van beide bedrijven samen op cultuurtocht gegaan door de Euregio. ‘s Ochtends bezochten we het werelderfgoed van de schitterend herontwikkelde kolenmijn Zollverein in Essen (ooit de grootste van Duitsland).

’s Middags wandelden we door het kunstlandschap op Musee Insel Hombroich.

In de week na Sinterklaas bleek de zak nog boordevol surprises te zitten: de adviseur leerde de dromen van de dansprogrammeur kennen; de kaartjesverkoper sprak met de ontwerper over de beschikbare ruimte op een strook papier; en de web developer vergaapte zich aan het technisch vernuft van de toneelmeester. De komende jaren zal de communicatie van het Theater verder aan kracht en betekenis gaan winnen. Wis en drie! Geen gedoe met facturen en moeilijk-moeilijk-meerwerk, maar wel wederzijdse cadeautjes.

Voortaan weet ik het zeker: liever een prijs dan een pitch!