“Wat gratis is, kan niks zijn.” Ken je die uitdrukking? Als je wordt gevraagd om een project te sponsoren, dan bied je vaak je diensten in natura aan. Maar levert dat wel voldoende kwaliteit op? Zo stonden wij in dubio toen ontwikkelingsmaatschappij LIOF ons een sponsorverzoek deed. Zij organiseerden LIOF Yeah!, een talentenjacht voor starters. De hoofdprijs bestond uit een LIOF-subsidie en starters-benodigdheden, gesponsord door regionale bedrijven: telefoon, laptop, bureau + stoel, drukwerk, jaarrekening etc. En natuurlijk een huisstijl. Of ons bureau tien talenten van ‘een logo’ wilde voorzien.

Hmm… Een doorwrochte huisstijl kost al gauw een paar dagen. En bij wijfelende opdrachtgevers een paar weken. Dus zoiets konden we niet beloven. Maar wel een dag ‘creatieve energie’. Een duw in de juiste richting. De onbevangen blik van de buitenstaander. Dat is wat we al jaren doen: het beeld bepalen voor beeldbepalende organisaties. Winnaars van LIOF Yeah! zijn de beeldbepalers van morgen. Dus zeiden we ja. Het werd een leerzame sponsoractie.

Vanochtend stonden ze om 8 uur bij ons op de stoep. Tien jonge, intelligente, ambitieuze, trefzekere ondernemers. Zij gaan banen scheppen met waterbesparende kraandoppen, CV-video’s, festival-survivalkits, retailzoekmachines en incontinentiesensors. We gingen met ze aan het werk volgens ons motto ‘eerst richten, dan schieten’. Briefing, schets, ontwerp. Zij hadden hun huiswerk gedaan en het briefingsformulier ingevuld. Hoe grondiger de voorbereiding, des te effectiever het eigenlijke werk. Aan iedere starter hadden we – afhankelijk van diens behoefte – een ontwerper of adviseur gekoppeld.

Die aanpak leidde over en weer tot verrassingen. Wie dacht dat we aan het eind tien logo-presentaties zouden krijgen, kwam bedrogen uit. Naast nieuwe en verbeterde logo’s ontstonden er ook gloednieuwe community-concepten, sitemaps en slogans. Eén bedrijf vertrok zelfs met een nieuwe naam. In de concentratie van de snelkookpan werden reuzenstappen gezet. Zo leerden wij dat creatieve energie bij besluitvaardige initiatiefnemers een andere impact heeft dan bij sommige gevestigde organisaties. Onze ‘gratis’ aandacht leverde wederzijds de nodige megawatts op. En dat vinden wij onbetaalbaar.

Wij juichen dat allemaal toe en blazen soms een bescheiden deuntje mee. Een paar jaar geleden presenteerden we bij de provincie het idee voor een zakelijke talentenjacht onder de titel ‘Vliegende starters’. Dat voorstel verdween in de koelkast: de provincie zette destijds liever in op ‘majeure projecten’. De regionale ontwikkelingsmaatschappij LIOF heeft nu een vergelijkbaar initiatief genomen om haar 35-jarig jubileum kracht bij te zetten. Onder de titel ‘LIOF yeah!’ vond vrijdagmiddag in Venlo de finale plaats. Juryvoorzitter Willem Vermeend roemde niet alleen de kennis en de kunde van de business cases maar ook de kassa-paragrafen: er moet immers welvaart worden gecreëerd. Vlot gepresenteerd door Leon Verdonschot trokken bedrijfspitches voorbij in allerlei sectoren: e-business (online shoppen ‘mét gevoel’, online video-CV’s), zorgtechnologie (slimme sensoren voor incontinentie en slaaphouding), duurzaamheid (een waterbesparende kraanknop) en entertainment (een campingpakket voor festivalgangers).

De tien winnaars krijgen van LIOF een startersportemonnee met €35.000 plus van sponsorende bedrijven een boodschappenkarretje boordevol basale bedrijfsbenodigdheden zoals een huisstijl (allicht), laptop, bankrekening, bureaumeubilair en smartphone.

Mocht dit allemaal niet genoeg blijken, dan heeft LIOF nog een ijzer in het vuur. Directeur Jérôme Verhagen vindt dat “wie (zoals Limburg) de jeugd niet heeft, die moet haar maar gaan halen.” En zo gaan overheden en bedrijven binnenkort hand-in-hand op zoek naar de beste bollebozen. Om ze naar Limburg te lokken met financiële prikkels, een serviceloket en een inspirerende Expat Guide for the Maastricht Region. Alleen de provincie moet nog definitief door de bocht. Ik hoop van ganser harte dat dat gebeurt. Limburg zou ermee bewijzen allerminst haar poorten te willen sluiten, maar juist actief op zoek te zijn naar vers talent van buiten dit vermeende ‘Wilders-land’. Grr.

Neem nou dit ‘Zero rupee’-biljet waarmee 5th Pillar in India de corruptie te lijf gaat. Als een ambtenaar je om steekpenningen vraagt, breng je hem met dit biljet in grote verlegenheid. Je maakt voor alle omstanders zichtbaar dat hij de corruptie in stand houdt. En jij niet. Het biljet heeft in twee jaar al geleid tot tientallen arrestaties en berispingen. Indiërs kunnen het in al hun landstalen downloaden.

Je kunt je talent ook gebruiken om bewustzijn te creëren. Dat kan leiden tot bijzondere evenementen. Zoals bureau KesselsKramer dat tijdens het WK voetbal van 2002 een wedstrijd organiseerde tussen de twee laagst geklasseerde landen. De film The Other Final is een aangrijpend bewijs voor het feit dat sport alleen verbroedert als er geen zware commerciële belangen op het spel staan. (Nummer 202, Bhutan, versloeg nummer 203, Montserrat, overigens met 4-0. Hun ranking klopte dus.)

En afgelopen zaterdag vonden op de zevende verjaardag van PechaKucha Nights (PKN’s *) meer dan 130 PKN’s plaats. De creatieve presentatiekrachten werden gebundeld om de aandacht nog eens te vestigen op Haïti. En zo ging er een heuse WAVE over de wereld: vanuit Tokio verplaatste die zich via Skype westwaarts. In elke stad hield de WAVE 10 minuten halt voor een livestream-uitzending van één presentatie.

Helaas lukte het niet om op tijd in te bellen bij PechaKucha Maastricht. Anders had de hele wereld kunnen genieten van de hilarische Anti-Panda Propaganda van bioloog Lemke Kraan. Met de miljoenen die nu aan de reuzenpanda worden uitgegeven kunnen we volgens haar veel nuttiger dingen doen voor een ‘betere wereld’. Voor zo’n missie kun je moeilijk geld inzamelen. Maar dankzij Lemkes presentatietalent trekt haar boodschap nu wel de hele wereld over.

* In 2003 organiseerde Klein Dytham architecture (KDa) in Tokio de eerste PechaKucha Night. Zij bedachten het concept dat nu in bijna 300 steden wordt toegepast: wie een origineel idee heeft, presenteert dat met 20 dia’s van 20 seconden. Na 6 minuten en 40 seconden springt de volgende spreker op het podium. Zo zie je op een avond 12 kakelverse concepten aan je voorbij trekken. In Maastricht kwamen al 1.200 mensen naar de vijf avonden en bekeken meer dan 16.000 mensen de filmpjes.

Op zichzelf is deze ontwikkeling helemaal niet zo erg. Want zeg nou zelf, hoe slecht had jij het in 2007? Dat viel best mee, toch? Maar als je je huidige financiële situatie vergelijkt met die in 2008, ja dan lijkt het wel een drama. Een beetje nederigheid op zijn tijd kan heus geen kwaad. Gewoon weer flink je best doen. (Ook zoiets geks – je hoort nu vaak dat “We ons weer echt op de klant richten”. Heb je dan niet de neiging om te vragen “Waar waren jullie daarvoor dan mee bezig?”).

Enfin, gelukkig wordt al dat noeste werken fiks gefaciliteerd door nieuwe technologie. Met de iPhone in de hand kunnen we ‘anytime, any place, anywhere’ onze mails checken, onverwachte files omzeilen of aandelen verhandelen. Wat een tijdwinst! Zo kunnen we ook ‘anytime, any place, anywhere’ onze ‘status’ bijwerken op Facebook, meepraten over de lingeriesetjes van Yolanthe of grimlachen om de nieuwste Fokke & Sukke. Niksen in de wachtkamer was nog nooit zo efficiënt. “Wacht dokter, ik kom, nog even dit filmpje op YouTube posten!”

De technologie faciliteert al dit zalige multi-tasken niet alleen. Zij zet ons ook aan tot zulk gedrag. Nu is niet iedereen even snel weg met al die foefjes. Nieuwe problemen, nieuwe markten, nieuwe kansen. En dus ook: nieuwe lifestyles. We zien het ‘life hacken’ driftig oprukken: MEER DOEN IN MINDER TIJD! Wow. Wie wil dat niet? Er verschijnen boekjes en cursussen over hoe je LinkedIn moet gebruiken. Sterker nog, hoe je met sociale media je omzet verhoogt. “Hoe ik gelukkig werd in 10 blogs.” Er kan zó veel.

Maar zo links en rechts gaan er ook mensen gebukt onder de nieuwe verwachtingen. “Ik heb je die mail 5 minuten geleden al gestuurd!” of “O, je hebt mijn blog dus nog niet gelezen deze week”. Coaches hebben het drukker dan ooit om mensen ‘in hun kracht te zetten’. En zo zien we nieuwe goeroes opstaan die bijvoorbeeld servant leadership prediken: laat anderen groeien, dat kost jezelf minder inspanning (Johan Cruijff noemde dat al ‘laat de bal het werk doen’). Anderen werken zich wekelijks een paar dagdelen in het zweet in bedompte zumba-, salsa- of body balance-zaaltjes.

We gebruiken veel energie om de balans in evenwicht te krijgen. Maar zijn er ook mensen die gewoon minder doen? Die durven toegeven aan hun luiheid? Die ‘anytime, any place, anywhere’ onderuit durven zakken met een glas Martini? Of hun baard eens een tijdje laten staan? Want wie zich niet scheert, heeft per week een uur extra vrije tijd. Op jaarbasis is dat ruim een week extra vakantie! Gratis en voor niks.

In zijn nieuwe boek ‘Holofaust’ schrijft Govert Derix: “We wisten namelijk al hoe laat het is. Eén voor twaalf. Of nog later. En toch deden we niets.”

Zo. Die zit. Terwijl we denken dat we op open innovatie-campussen relevante ideeën bedenken, moeten we eigenlijk als een haas aan de bak om de wereld te redden. Want de klokt tikt onverbiddelijk door. Gelukkig is Derix niet zonder hoop, want: “Niets is zo beloftevol als een waarachtige creatieve klasse die de koers van onze planeet over een compleet andere boeg gooit.” In zijn slotverhaal zet hij de deur daartoe open voor ‘verticale’ inspiratie (lees ook Jean-Paul Toonens ‘Pact met de Duivel’).

Je kent vast wel het gevoel dat een verhaal je tegelijk optimistisch en pessimistisch stemt. Omdat het je doet geloven in een Mooie Toekomst maar ook doet beseffen dat de Rauwe Werkelijkheid daar nog zo ver van verwijderd is. Holofaust bundelt zulke verhalen. Op vergelijkbare wijze werd ik onlangs geraakt door Gosse Boxhoorn, voorheen directeur ‘nieuwe energie’ bij Shell en oprichter van het succesvolle Solland Solar. Boxhoorn investeert nu in de silicium-fabriek TSM die binnenkort van start gaat in Sittard-Geleen. Hij confronteerde onze LWV-studieclub Maastricht II met enkele doodsimpele feiten:

• De wereldvraag naar energie zal deze eeuw verdrievoudigen
• De zon levert jaarlijks 10.000 maal de huidige wereldvraag naar energie
• De zon is van niemand (en houdt ons onafhankelijk van Poetin en ondemocratische sjeiks)
• De zon raakt de komende duizenden jaren niet uitgeput
• Zonne-energie is over 10 jaar even duur als stroom van het lichtnet

Het is dus simpel: we ontkomen er niet aan om onvoorwaardelijk in te zetten op zonne-energie. Toch is er een probleem: Den Haag ontwikkelt op dit terrein geen beleid, laat staan projecten. Limburg doet dat al wel een tijdje. In het ‘nieuwe energie‘-cluster van Parkstad wemelt het van de initiatieven. Helaas lijken die onder te sneeuwen door recent politiek partijgekissebis.

Dat vraagt dus om een heldhaftig initiatief van Derix’ ‘waarachtige creatieve klasse’. In mijn Holofaust-fantasie loopt kunstenaar Michel Huisman voorop. Naar zijn ontwerp verandert in Heerlen de verpauperde stationsomgeving in een spectaculair nieuw stadsdeel, het Maankwartier:

Heerlen ontleent terecht veel hernieuwde trots aan dat Maankwartier. Maar het blijven stenen. Die geven geen energie. Daarom schaart zich een techneut achter de kunstenaar. De techneut zorgt er voor dat het Maankwartier het eerste stationsgebied is dat volledig functioneert op zonne-energie. Met dank aan de filosoof voor zijn beslissende scheut verticale inspiratie. En is die dan afkomstig van de zon of van de maan?

De Gilbert & George van de creative city cultus gaven een vlotte show. Ze ontzenuwden de buzzwoorden uit de conferentietitel met Britse flair, strooiden met beelden van ‘possibility rooms’ en vergeleken succesvolle steden met ‘multicultural salad bowls’. Ze stelden gewetensvolle vragen: welk type café heeft onze kosmopolitische voorhoede nodig? Wat kan de medische wereld leren van kinderspel? Hun conclusie: onvoorwaardelijke openheid, naïeve nieuwsgierigheid en eigenwijze experimenteerdrift leiden tot meer en duurzamere welvaart.

Dát is dus hoe de van oudsher industriële regio rond Maastricht zich gaat transformeren naar een open kennis-economie. Jammer genoeg wortelden hun verhalen nauwelijks in de regio die hun speeches betaalde. Hadden zij zich hier wel in verdiept? Het leek er niet op. Een vraag van een Amerikaanse expat over Maastrichtse gastvrijheid werd beantwoord met een anekdote over de Echternach-processie…

Gelukkig leerden we meer van Philips. Met een baanbrekende verandering moet je vooral aan de slag gaan! ‘Sense & simplicity’ was een revolutionaire operatie voor techneuten die voorheen bleven verbeteren tot ze erbij neervielen. Maar voortaan kijkt iedereen bij Philips eerst naar het gebruiksgemak. En op Simplicity Events worden de prototypes in het openbaar getest. Een goed voorbeeld van ‘walk the talk’.

Dichter bij huis waagt DSM het om nog een stap verder te zetten. Hun nieuwste laminaatlijm heeft allerlei fantastische eigenschappen, maar laat los in combinatie met acryllak. En da’s lastig, want acryllak heeft de toekomst. En dat euvel krijgt DSM maar niet opgelost. Daarom roept de multinational nu de wereld op om te helpen. De eigen Willie Wortels krijgen hulp van buitenaf, al weten ze nog niet van wie: DSM zette deze week zijn Neoresins Adhesive Challenge op internet.

Jammer dat zij er nou net niet bij waren, gisteren. Want het is een schitterend voorbeeld van ‘open innovatie’ en ‘creativiteit’. Geen consultancy-spreadsheet, maar een verhaal van vlakbij. Misschien lijkt dit revolutionair, maar het is vandaag al realiteit. Ook een voorbeeld van ‘walk the talk’: DSM propageert open innovatie op de Chemelot-campus en laat zien dat het ze menens is.

Wat betekent deze aanpak nou voor creativiteit en innovatie in deze Europese stad?

• Dat we creatief talent onvoorwaardelijk kansen bieden (en ze niet overvragen met businessplannen en werkgelegenheidsmultipliers)
• Dat we expats zichtbaar omarmen (group hugs in hun eigen café zijn niet genoeg)
• Dat we baanbrekende projecten voltooien volgens het best denkbare recept (de Campus van Calatrava)

Dat zouden zichtbare bewijzen zijn van de openheid, nieuwsgierigheid en experimenteerdrift die we nodig hebben. ‘Don’t tell me you’re funny, tell me a joke’. In dat motto ligt de sleutel waarmee je mensen warm krijgt voor verandering: minder praten, meer doen. Minder beloven, meer laten zien. Beweer niet dat je open en creatief gaat zijn, maar laat zien dat je nu al voortdurend voorwaarden schept.