Het is leuk als je je werk tegenkomt in de winkel. Product- en verpakkingsdesigners maken dat vaker mee dan wij. Tot nu toe kwamen onze ontwerpen hooguit terecht in de denkbeeldige ‘Zuiderlicht-winkel’ vol levendige communicatiedragers (zoals bedrukte koekjes, wierook om een nieuwe papiersoort onder de aandacht te brengen, beschuit met muisjes in huisstijlkleuren en de knikkerbaan in het azM).

Maar sinds kort staat er een Zuiderlicht-ontwerp in een wereldwijde winkel, Apple’s app-store: Mosa Cases. Mosa-tegels geven wereldwijd honderden hotels, kantoren, winkels en openbare ruimtes een eigen identiteit. Zulke referenties deelt Mosa graag met andere architecten. In boeken of via live ontmoetingen met designers. Maar inspiratie moet 24 uur per dag stromen. Overal. Zo ontstond de behoefte aan ‘een App’. Voor de iPad. Het zou onze eerste worden, dus gingen we grondig te werk. De iPad staat niet op zichzelf. Webcommunicatie speelt zich steeds meer af op mobiele apparaten. Alles groeit naar elkaar toe: web, tablets, telefoons (we schreven al eerder over het ‘mobile first’ principe). Swipen en pinchen vervangen het klikken. En op al die platforms verwachten gebruikers hetzelfde soepele, gladde, ja gewoon lekkere Apple-gevoel. Die lat ligt dus heel hoog.

Nu moet je – heel even – iets weten van programmeren om de uitdaging voor onze ontwikkelaars te snappen. Apps voor telefoons en tablets worden meestal helemaal op maat geprogrammeerd voor dat ene apparaat (dat noemen we ‘native’) . ‘Native code’ is een unieke mix van je eigen programmeercode (in bijvoorbeeld Java of  C++) met het besturingssysteem van dat ene apparaat. Maar voor onze webmannen is ontwikkelen geen doel op zich. Niets is makkelijker dan telkens weer nieuwe ‘native code’ te kloppen. Maar zij wilden dat aangename app-gevoel niet steeds opnieuw ‘native’ ontwikkelen voor tablets van Samsung, Sony, LG, HTC of zelfs Polaroid. Dat kost immers telkens weer tijd = geld. Zij wilden een goed communicatieproduct maken. De techniek is daaraan ondergeschikt. En zo ontwierpen ze een systeem waarbij ze de generieke programmeertaal HTML5 combineren met een flinterdun laagje ‘native code’. HTML is minder cool voor hardcore geeks, maar verdwijnt uiteindelijk toch onder de motorkap. Met dit systeem is het mogelijk om één keer te programmeren voor alle platforms, met op alle platforms hetzelfde lekkere gevoel.

Dat betekent dat onze klanten hun doelgroepen voor veel minder geld op alle platforms (gratis) apps kunnen aanbieden. Voor ons bureau was dit andermaal een bewijs van het voordeel van schapen met vijf poten. Onze webmannen denken eerst aan visuele communicatie en maken dan pas de geek in zichzelf wakker. Deze oplossing zal het grootste deel van de vragen van onze klanten oplossen. Vandaag stond er weer een lange rij voor onze eigen app-store. Mede dankzij zo’n mooie Mosa App.

Grote jongens zoals Google, Apple en Microsoft hebben de mobile first strategie al omarmd. Hun nieuwe diensten en producten ontwikkelen ze eerst voor mobiel gebruik en rollen ze daarna pas uit naar de desktop. Apple integreert in zijn nieuwste besturingssysteem steeds meer elementen die eerst ontwikkeld zijn voor mobiel gebruik. Zo is er nu een Launchpad die je programma’s toont zoals ze eerder al op een iPhone of iPad te zien waren. Straks moet je al je programma’s via de, oorspronkelijk voor mobiele apps ontwikkelde, AppStore gaan kopen. En er worden ook steeds meer desktop versies van mobiele apps ontwikkeld.

De afemetingen van smartphones, tablet-phones en tablets komen bij de toch al zo uiteenlopende formaten voor laptops en desktops. Hierdoor is het aantal schermgroottes waarop je website vlekkeloos moet werken enorm toegenomen. Als je uitgaat van mobile first dan ligt een “responsive design” aanpak voor de hand: bouw de website zó dat die zich aanpast aan de schermgrootte van de gebruiker. Op verschillende schermen ziet de website er dan anders uit . Dit betekent dat je geen vaststaand ontwerp meer maakt, maar een systeem ontwerpt van beeldelementen dat zich aanpast aan de omstandigheden. Geen one size fits all, maar S=telefoon, M=tablet, L=laptop, XL=desktop, XXL=iMac.

Mobile first heeft een interessante invloed op de gehele communicatiestrategie. Omdat de schermen van mobiele apparaten kleiner zijn dwingt mobile first je nog sterker dan voorheen om je te focussen op de essentie. Mobile first responsive design gaat er van uit dat de mobiele versie van de website geen uitgeklede versie van de desktop versie is, maar dat de desktop versie een uitgebreide versie is van de mobiele versie. Je communicatie vertrekt dus vanuit de kern en groeit van daaruit. Gelukkig was dat al ons motto vóór de introductie van de iPhone.

Vandaag, 10 februari 2012, is het precies een jaar geleden dat we begonnen aan de nieuwe website van Woonpunt. En sinds ruim een week is de site online. Nu gaat er elke week wel een site van ‘ons’ in de lucht, maar die van Woonpunt licht ik er even uit. Misschien vind je het niet erg ‘newsworthy’. Denk je: Woonpunt en Zuiderlicht werken toch al sinds mensenheugenis samen. Ja we werken al lang samen en ook tamelijk intensief, maar dat wij de nieuwe site voor Woonpunt zouden maken was allerminst een uitgemaakte zaak. Integendeel. Door de samenwerking wisten we natuurlijk wel dat een nieuwe site op komst was, maar omdat we er niet heel veel over hoorden, lieten we ook zo nu en dan maar vallen dat we daar echt belangstelling voor hadden. Projectleider Bibi van de Wouw twijfelde hardop. Ze drukte ons op het hart dat het wel een heel technisch ding zou worden, dat de site heel veel moest kunnen en dat er allerlei koppelingen met derden tot stand gebracht moesten worden. Of dat nou iets voor ons was…

Het bleek maar weer eens dat bij lang niet al onze opdrachtgevers bekend is dat Zuiderlicht ook (complexe) websites maakt. Van concept en vormgeving tot tekst en bouw. Alles in huis. Woonpunt wist wel dat we een interactieve afdeling hadden, maar zoiets…. Maar ok, we mochten meepitchen. In competitie met drie andere partijen.

Oef. Moeten we dit wel willen?
We gingen zelf ook even twijfelen. Zeker toen we het centimeter-dikke document lazen waarin het functioneel ontwerp beschreven stond. Oef. Dit zou inderdaad weleens een kant op kunnen gaan waar we bij Zuiderlicht liever niet heen gaan. Voor ons stond niet zozeer de vraag ‘kunnen we dit’ voorop, maar eerder ‘willen we dit’. Willen we zulke sites maken? Kan dit een site worden waar communicatie en vorm voorop staan? Het zien van heel veel corporatiewebsites stelde ons niet gerust. We vroegen ons ook af: ‘Is dit wel écht wat Woonpunt wil?’. Collega Martin zei toen hij het ‘toetsingskader’ las: ‘Hier word ik niet blij van. Wij zijn niet zo’n soort ontwikkelaar. We voldoen niet aan alle randvoorwaarden in het functioneel ontwerp. Tja… we maken menselijke, communicatieve sites. Geen ICT projecten. Volgens mij moeten we dat morgen vooral open en eerlijk op tafel leggen.’

We geloofden erin. We presenteerden onze aanpak en ons eigen CMS. We zeiden ‘Dat de site functioneel en efficiënt moet zijn is helder. Juist vormgeving kan zorgen voor helderheid, omdat dat bij uitstek het instrument is dat zorgt voor ordening, hiërarchie, herkenning en eenheid. De website is jullie belangrijkste communicatiemiddel. Techniek moet de communicatie optimaal faciliteren. Maar het maken van een site wordt vaak te veel als een technisch proces gezien. Zuiderlicht draait dat graag om. Combineert kennis van communicatie en design met state of the art techniek.’

Een andere route
Niet over een nacht ijs. Maar we mochten de site maken. We dachten Woonpunt goed genoeg te kennen om ze een andere route aan te bieden. Te weten aan wat voor site ze behoefte zouden hebben. We eerbiedigden het document en de inbreng van klankbordgroepen terwijl we zochten naar manieren om daar enigszins los van te kunnen komen. We gingen samen met Bibi, Roel en Maartijn van Woonpunt op zoek. We lieten ze het boek ‘Don’t Make Me Think’ lezen, over usability. We hielden het functioneel ontwerp op zijn kop, en checkten bij elk item: is dit wat je wilt? Wat moet er gebeuren? Hoe belangrijk is het? Zou het ook anders kunnen?

Afijn, geheel volgens planning is een jaar later en echt wel wat technische hobbels verder, de nieuwe site een feit. Na een week online, en nog nauwelijks ruchtbaarheid constateerden we
- 57 bevestigde inschrijvingen (via inschrijfproces)
- 123 zoekprofielen aangemaakt
- 3.988 unieke bezoekers (5.370 bezoeken in totaal, die samen 36.050 pagina’s bekeken.
- een incassomachtigingsaanvraag
- twee overlastmeldingen
- twee reserveringen voor Customised Housing Services
- vier inschrijvingen voor Mergelland
- negen keer klachtenformulier
- elf huuropzeggingsformulieren
- en 61 reparatieverzoeken

De nieuwe site doet zijn werk, kortom, en op het resultaat zijn we tamelijk trots. We nodigen iedereen in corporatieland, en daarbuiten, met nadruk uit te komen kijken. Zeker ook om te genieten van de zeer smakelijke en sympathieke en volop aanwezige fotografie van Philip Driessen. Zo kan het ook!

www.woonpunt.nl

Deze week raakten we met twaalf vakgenoten van de Communicatiewinkel in gesprek over ‘de rol van design in communicatie’. Als Zuiderlicht betogen we al een tijdje dat visuele en onbewuste processen in ons vak vaak worden onderschat. Veilige templates uit beduimelde handboeken zitten nog steeds in de standaard toolkit van veel organisaties. 4 c’s, 5 p’s, 6 w’s of de mantra kennis-houding-gedrag. Terwijl al zo vaak is aangetoond dat niet alleen de inhoud maar vooral de visuele verschijningsvorm bijdraagt aan imagoverbetering, innovatiekracht en hogere winst.

Daarnaast leren we van de moderne neuro-wetenschap veel over de feitelijke werking van design. Mede dankzij fMRI, een speciale MRI-techniek waarbij je hersenenactiviteit kunt aflezen in 3D. Zo blijkt ons brein geen passieve grijze brei, maar een actief geheel van talloze verbindingen die aangeleerde en aangeboren mechanismen uitvoeren. Wist je dat 30% van al die verbindingen zich bezig houdt met visuele informatie? Een spectaculair inzicht! Als je het die 30% naar de zin maakt neem je al een geweldige horde op weg naar contact met je doelgroep. (We komen hier op terug als we onze leesstapel ‘neuro-esthetica’ hebben uitgespit. Beloofd.) We vinden dat we onze opdrachtgevers moeten wijzen op zulke inzichten. We doen hen tekort als we terugvallen op ingesleten sjablonen.

Dat mooie effect van visuele communicatie gaat natuurlijk alleen op als design verstandig wordt ingezet. Daarover ging dan ook het gesprek met de twaalf gedreven collega’s: hoe benut je de kracht van design maximaal? Twee herkenbare praktijkvoorbeelden.

• “Er liggen drie voorstellen, gebaseerd op één briefing. Hoe moet je die beoordelen?” Er leiden veel wegen naar Rome, maar je kunt er maar één nemen. Zoals de advocaat één pleidooi houdt en de chirurg één hart opereert. Daarom proberen wij altijd zo lang mogelijk te richten voordat we schieten. Als je vlak voor het doel staat, kun je haast niet missen en is één pijl genoeg in plaats van tien losse flodders. Die ‘ene’ briefing ontwikkelt zich als gevolg van goede gesprekken.
• “Mijn baas heeft een hekel aan roze. Wat doe je als ‘smaak’ de doorslag dreigt te geven?” Natuurlijk kunnen we niemand dwingen iets te gebruiken wat hij niet mooi vindt. Maar in de rijke traditie van Nederlands grafisch ontwerp (Ootje Oxenaar, Wim Crouwel, Thonik) gaat het niet over wat we mooi vinden, maar wat het ontwerp doet. Esthetische beleving is onderhevig aan trends, maar informatieverwerking niet.

Een (‘helaas’) beroemde collega zei laatst “U heeft als klant altijd het recht om ongelijk te hebben.” En zo is het. Maar onze ijver om klanten in contact te brengen met hun omgeving is te belangrijk om te ontaarden in een loterij of een kwestie van smaak. Een mooie conclusie na een avondje intervisie. Moeten we vaker doen!

Krimpkramp of niet, een bruisende metropool is onze Euregio nog niet. Terwijl deze alleen toekomst heeft als hechte groep van vitale steden. In Zuidstad of Eutropolis ontwikkelen talenten en ondernemers zich met slimme ideeën, cultuur, natuur, met elkaar verbonden door perfect OV. Op weg daarheen is er goed nieuws. ©-mill in Heerlen is het beste bedrijventerrein van het land, Boels, DSM en Rieu vieren wereldwijd triomfen en Magisch Maastricht trok weer honderdduizenden bezoekers. Maar is dat wel genoeg? Bovendien, er is ook slecht nieuws. Al vinden sommigen het geen ramp dat de top van Vodafone en Vesteda vertrok. En halen anderen hun schouders op nu de snelle trein naar Brussel is geschrapt. En zijn er die zich liever verheugen op de Jupiler-league (MVV-Fortuna) dan op de Europa-league (FC Limburg-Manchester United). Goed nieuws, slecht nieuws, het lijkt ons koud te laten.

Met zulke onverschilligheid bouw je niet aan de toekomst. Pas wanneer je uitstraalt dat je het verschil wilt maken, inspireer je mensen. Dit jaar hebben we een unieke kans om de regio te ontdoen van die onverschilligheid. Maastricht en negen steden uit de Euregio zijn kandidaat om in 2018 Europese Culturele Hoofdstad te worden. Met het verdrag van 1992 werd Maastricht een symbool voor Europa. Op dit knooppunt van drie landen leven 4 miljoen mensen met één gezamenlijke geschiedenis. De titel Culturele Hoofdstad verschaft werk, versterkt ons internationale imago, creëert nieuwe samenwerkingen en zorgt voor een betere infrastructuur. Juist nu willen Maastricht & Friends het statement maken dat cultuur de ontbrekende schakel is voor één daadkrachtig Europa. Een jaar Culturele Hoofdstad kun je vergelijken met de Olympische Spelen: 8 miljoen bezoekers besteden in een jaar €400 miljoen. Deze kans mogen we niet laten liggen.

Maar ook dat vooruitzicht lijkt nog weinig mensen warm te maken. Dat vinden wij jammer. “Never waste a good crisis,” aldus Nobelprijs-econoom Milton Friedman. Hij zei ook: “Only a crisis produces real change until the politically impossible becomes politically inevitable.” Dat geldt ook voor onze leiders. Een leider die roept “Doe eens normaal, man!” inspireert ons niet. Freek de Jonge adviseerde Rutte en Wilders terecht: “Doe eens bijzonder, man!” Gouverneur Theo Bovens pakte de bal op in zijn nieuwjaarsrede: “De toekomst van een betere provincie zit in het actieve burgerschap van de inwoners. Onze Calimero-houding en ons misplaatst chauvinisme moeten we inruilen voor trots.” Bovens ziet veel kansen voor Limburg om zich te profileren met grote evenementen. Goede timing: in oktober wordt het bidbook Culturele Hoofdstad ingeleverd. Voor de jury is de actieve bijdrage van burgers cruciaal. Schouders zijn er niet om op te halen, maar om ergens onder te zetten. Misschien ben jij onbewust wel één van onze 40.000 vaandeldragers. Laat je anders eens updaten bij het Cultureel Frühschoppen in Centre Céramique.

Of moet Bovens eerst een “good crisis” forceren om ons in beweging te krijgen?

Een tijdje terug blogden we over de Limburgse Lente. We schreven dat je Grote Toekomstplannen makkelijker in je hart sluit als je die bekijkt vanuit het perspectief van kinderen. Maastricht Culturele Hoofdstad 2018 en Brainport 2020 komen een stuk dichterbij als je je voorstelt wat je kroost tegen die tijd gaat doen. Ons stukje kreeg behoorlijk wat bijval van ondernemers en bestuurders. Sommigen riepen ons op om het thema uit te diepen en het onderwerp laat ons sindsdien niet meer los. (We zoeken nog wel een nieuw motto sinds een ex-gedeputeerde vertelde dat “Limburgse Lente” in 1999 al de titel was van haar verkiezingsprogramma.)

Zondag moest ik weer aan ons betoog denken toen ik met mijn zoon en twee andere dudes van 14 ondergedompeld raakte op Breakfest 2011. 4.000 bezoekers genoten daar onder de laatste warme zonnestralen van een bijzonder bont cultuurpalet. Misschien heeft initiatiefnemer Jan Smeets zijn Breakfest ooit bedacht als Puber Pinkpop. Maar je zou het inmiddels beter Lowlands Light kunnen noemen. Er waren wel vijf muziekpodia met in totaal dik dertig bandjes: snoeiharde electro, stuiterende hiphop, sympathieke singer-songwriter, schorre death metal en swingende fanfarepop, het was er allemaal. Er werd acrobatisch gesport op bmx’en, skateboards en inline skates. Je kon je creatieve zelf kwijt in een dozijn workshops: van ‘vette petten’ tot ‘customize je sneakers’. Kunstbende Limburg rolde de rode loper uit voor de winnaars van vorig jaar. Er waren exposities, demonstraties en zelfs een opzwepende breakdance battle.

Ik hoorde er veel Vlaams en Duits. Nogal wat Euregioburen waren gekomen met een gratis beschikbaar gestelde bus. Wat zich op het Megaland-terrein in Landgraaf volstrekt natuurlijk mengde aan stijlen, smaken en sociale klasses zag er veelbelovend uit. Sportschool-tattoos en oude hippies. Nerds en emo’s. Kids en ouders. Ze voelden zich er allemaal thuis. Je zou het bijna een ‘zwerm’ noemen. Veel ouders op wie het woord cultuur (buiten het festivalhek) werkt als de spreekwoordelijke rode lap, gingen ongemerkt op in een spontane en ontspannen cultuurmanifestatie. Aan de hand van hun kinderen. En dáárom was het zo goed om te zien dat Breakfest is omarmd door bureau VIA2018. Langs deze weg wordt Maastricht Culturele Hoofdstad 2018 een project van ons allemaal.

© Sascha Teschner

Ander voorbeeld. Rotterdam heeft het al jaren, maar Amsterdam mag nu ook meepraten in grote-steden-infrastructuur. De A2 nabij Amsterdam kreeg vorig jaar twee banen erbij. Vijf banen liggen er nu. En óf die communiceren. Ze zeggen eensgezind dat je met rasse schreden een grote stad nadert. Dat weet je natuurlijk wel, maar dat het nu ook op deze manier gevisualiseerd is, is wel zo fijn. Grote stad nabij! Een verkeersbord kan niet duidelijker zijn.

Fietspaden – evenals het ontbreken ervan – zijn ook een communicatiemiddel. Sinds onze verhuizing naar de binnenstad van Maastricht neem ik wat vaker de fiets. Zo heb ik geleerd dat de fietspaden van Maastricht me ook iets willen duidelijk maken. Ze drukken uit: ‘Belachelijk dat je fietst. Pak liever de bus of ga te voet! Kom desnoods met de auto. We hebben prachtige parkeergarages voor je klaarliggen.’ Fietsen in Maastricht doe je niet voor je lol. Maastricht is de enige stad in Nederland waar eenrichtingsfietspaden de norm zijn geworden. Neem bijvoorbeeld de eenrichtingstunnels bij het station. Op de Stationsstraat vraagt de wegontwerper of je eerst rechtsaf slaat, dan een piepklein bochtje draait van ook weer 180 graden, en dan een tunnel in. Met droog weer zou je die thrill nog kunnen willen seeken, maar alle andere dagen van het jaar rijd je hier met gevaar voor eigen leven. Op de vraag: ‘Hoe krijgen we op deze plek de fietser de tunnel in?’ heeft ooit een ambtenaar of stedenbouwkundige (het was geen communicatiedeskundige, dat weet ik zeker) enorm mogen freaken. Met dit als resultaat.

Behalve eenrichtingsfietspaden, heeft Maastricht nog een naam hoog te houden, namelijk als dé stad van de fietspaden die ineens lijken op te houden te bestaan. Ik noem de Terblijterweg en de Noorderbrug. Ik weet ook wel dat er in voorzien is, dat je de weg moet oversteken en aldaar weer verder kunt (met enig improvisatietalent, that is), maar zonder bordje ‘Fietsers oversteken’ wordt het er al met al niet vriendelijker op. ‘Wil je fietsen, ga je gang, maar val ons er niet mee lastig’, zegt Maastricht.

Bij het aanleggen van wegen telt niet alleen dat je ergens kunt komen, maar ook hoe. Welke boodschap straal je uit? De wegenbouwdeskundige van de A2 bij Amsterdam heeft het begrepen. Misschien was het wel een communicatieadviseur?

De Red Dot is de belangrijkste designcompetitie ter wereld. De onderscheiding staat voor de erkenning van buitengewone kwaliteit. De Red Dot-beoordelingscriteria zijn: originaliteit, emotionele kracht, ontwerpkwaliteit en effectiviteit.

Dit jaar boog de internationale jury zich over zo’n 6.500 inzendingen uit 40 landen. Maar liefst 603 inzendingen werden bekroond met een Red Dot Award en 72 met de Best of best-award. De prijzen worden in oktober uitgereikt in Berlijn en zullen daarna in een reizende tentoonstelling over de wereld gaan.

Woonpunt Jaarverslag 2010
Van een organisatie die middenin de maatschappij staat mag je verwachten dat zij in actie komt als zij niet meer gewoon goed haar werk kan doen. In het geval van Woonpunt betekent dat nu en straks een prettige woonomgeving bieden aan hun huurders. In het verslagjaar 2010 zet nieuwe regelgeving van zowel het rijk als de EU die basis flink onder druk. Dit jaarverslag laat Woonpunt als actievoerder zien. Maar actievoeren gaat bij Woonpunt verder dan een beetje Boe! roepen. Ze willen aanpakken, oplossingen verzinnen, werken aan die prettige woonomgeving nu én straks. Het verslag dat bestaat uit 10 vellen die aan een zijde een actiematige boodschap hebben (met teksten als ‘Hallo, waar zijn we mee bezig?’ en ‘Genoeg = genoeg’) en aan de andere zijde in (vooral) foto’s het jaar in beeld laten zien.

Theater ah Vrijthof, brochure seizoen 2011/2012
Het theater van de stad Maastricht programmeert elk jaar rond 300 voorstellingen uit de verschillende podiumkunsten. Daarbij poogt het theater een zeer breed spectrum van toneel, dans, opera en muziek op het podium te brengen – van Mainstream, via Cross-over tot bijzonder experimentele vormen van de podiumkunsten. Elk jaar wordt een visueel thema voor het gehele publiciteitsmateriaal ontworpen. In het seizoen 2011/2012 speelt dit visuele systeem met de symboliek van speelkaarten. Schoppen, klaver, ruit en hart vormen in een gemodificeerde vorm de basis en roepen associaties op met de begrippen ‘spel’/‘play’. Dichtbij het volk maar ook op een hoog artistiek niveau – met een knipoog.

Logoserie Sphinx
Bij Sphinx, centrum voor debat, verbeelding & verbinding staat het woord centraal. Sphinx brengt alle inwoners van Maastricht dichter bij elkaar: wetenschappers en arbeiders, expats en autochtonen, kunstenaars en vakmensen, studenten en pensionado’s. Sphinx is Het Nieuwe Ontmoeten en is dus onafhankelijk van plaats en tijd. Sphinx verschijnt steeds in een andere gedaante, met een ander thema, in een andere groep, op een andere plek. En dus ook met een ander logo. De rode ‘s’ markeert het begin van de naam. Vijf letters uit het woord dansen rondom het virtuele centrum x. De verschijningsvorm van Sphinx is nooit voorspelbaar. Het logo is de essentie van de identiteit van Sphinx.

Typo NL in Heerlen: vier lezingen over typografie in één symposium. Met als extra ingrediënt de vraag: bestaat er zoiets als een typisch Nederlandse vormgeving en hoe herken je die? Reden genoeg om 17 juni jl. de trein van Maastricht naar Heerlen te pakken en in de filmzaal van Schunck* in een aangename fauteuil neer te ploffen. Als Duitse ontwerper in Nederland met wat engagement in België wil ik al langer weten hoe het in deze tijd van getwitter en geknetter zit met de culturele verschillen in ontwerpland. Hoe vermengen en verbinden ze? Wat blijft er over aan eigenheid en specifieke kenmerken?

Van de vier sprekers (Joep Pohlen, Ron van Roon, ontwerpbureau Dog and Pony en Gerard Unger) blijft met name die laatste hangen. Unger, hoogleraar typografie aan de universiteit van Leiden, gaat in op de relatie tussen taal en typografie. Hij vertelt dat er van de bekende letter Times varianten bestaan voor de Duitse en Franse markt die behoorlijk van de Engelse oorsprong afwijken. De ‘Duitse’ Times heeft bijvoorbeeld minder vette kapitalen omdat door veelvoudig gebruik van beginkapitalen in het Duits de opmaak in de oorspronkelijke versie van de Times onrustig zou worden. Geen taal heeft zoveel ‘ij’s als het Nederlands en in het Pools zijn de combinaties ‘wo’ en ’cz’ zeer populair. Diakritische tekens zoals de haček in de Tsjechische taal kenmerken het gezicht van een taal net zo als de tilde in het Portugees of de corona op de Deense ‘a’. En niet in de laatste plaats al die mooie -voor mij niet te begrijpen- vormen en lijnen in talen als Perzisch en Hebreeuws. Kortom typografie is onlosmakelijk verbonden met taal en elke taal heeft ook binnen de typografie zijn eigen esthetiek.

De poging om twee thematieken in één symposium te verbinden bleek in het verdere verloop van de dag niet erg gelukkig. Het debat na afloop van de lezingen liet dat overduidelijk blijken. Zo bleven vragen omtrent nieuwe ontwikkelingen op het gebied van typografie (naast de insteek van Gerard Unger) volledig onbeantwoord en over de Nederlandse ontwerpidentiteit zouden andere sprekers zeker zinvollere dingen kunnen roepen. Lees Max Bruinsma (www.maxbruinsma.nl) en Rick Poynor (The Dutch Design Dilemma) er maar op na.

Praatpaal: ultiem icoon van Dutch Design
Toen ik vijftien jaar geleden naar Nederland kwam dacht ik me in een ‘Schlaraffenland’ te bevinden. Een Luilekkerland waar opdrachtgevers visuele experimenten durfden aan te gaan, budgetten je ruimte gaven voldoende onderzoek te doen en collega-ontwerpers letters gebruikten als een onuitputtelijke bron van illustratiemateriaal. Maar ik voelde vooral blijheid dat ik met mijn zilverkleurige kever langs al die praatpalen kon scheuren – mijn ultieme icoon van het ‘Dutch Design’. Wat een mooi geel ding om je kop in te steken als je pech met de auto had.

Hoe kon dat? Toonaangevende opdrachtgevers als de PTT? Tonnen aan subsidies? Of toch het mooie licht aan zee? Nederland is het land met waarschijnlijk de hoogste dichtheid ontwerpers per vierkante kilometer. En die maken ontzettend veel werk. De kans dat daar iets goeds tussen zit is dus groter dan in Togo of Oezbekistan. Simpelweg om dezelfde reden als dat China waarschijnlijk de komende decennia ooit wereldkampioen voetbal zal worden.

De rijke traditie van ontwerp in Nederland moeten we koesteren, maar onszelf op te schouder kloppen en zeggen ‘wat doen we het allemaal goed hier’ lijkt me overbodig. ‘Dutch Design’ is interessant waar ontwerpers erin slagen authentiek te werken. Dat gebeurt vooral als ze op een simplistische traditie proberen voort te bouwen (Karel Martens, Walter Nikkels) of grenzen op maatschappelijk terrein doorbreken (Jan van Toorn, Wild Plakken, Anthon Beeke). Dat wordt in tijden van marketing-communicatiestrategieën steeds lastiger en dreigt uiteindelijk plaats te maken voor een zekere bling-bling. Is de vraag of en waarom iets goed is niet veel interessanter als de vraag of iets Nederlands is? Want goede ontwerpen worden er ook in Togo gemaakt. En daar kunnen we vooral door de uitwisseling met andere culturen met hun specifieke eigenheiden van leren. Laat ons maar lekker van elkaar verschillen.

Een beroemde Zuiderlicht-anekdote. Een klant reageerde ooit nogal fel op de factuur van de fotograaf: “Wat?! 250 gulden voor één foto? Er zitten 36 opnames op zo’n rolletje, dus is 20 gulden meer dan genoeg!”

Meestal loopt het gelukkig anders. Afgelopen maandag belde een klant over de factuur voor zijn jaarverslag. De eerste reflex: “Oei, hij zou toch niet geschrokken zijn?” Maar deze man – door alle communicatiewateren gewassen – stak juist de loftrompet. Hij had een hogere rekening verwacht en bedankte ons omdat we minder factureerden dan het offertebedrag.

Wanneer ‘klopt’ een prijs? Taxichauffeurs rijden een Mercedes E-klasse, automaat-op-diesel, omdat die moeiteloos vier keer het klokje rond rijdt. Is die auto (vanaf €49.000) dan duur? Wel als je er alleen mee in de stad of naar Franse gezinscampings rijdt. Wat is dan een goede auto? “Eén die mijn gezin vlot en veilig ter plekke brengt, compleet en comfortabel is, weinig verbruikt en niet na vier jaar om de haverklap naar de garage hoeft.” Die Toyota Avensis koop je vanaf €28.000. “Ja, maar ik wil wel de blits maken als ik langs een zonnig terrasje cruise.” Nou, denk in die prijsklasse dan eens aan de BMW 1-serie. “Ja, maar die kan ik pas na de zomer hebben.” Et cetera. Voor de één geeft prijs de doorslag, voor de ander kwaliteit en voor weer een ander de levertijd.

Wanneer ‘klopt’ een uurtarief? Wij denken dat dat onlosmakelijk samenhangt met kwaliteit en snelheid. Als je eerst goed richt en dan pas schiet, heb je minder tijd nodig voor een voltreffer. Als je ervaren en trefzeker bent, ontstaat een logo dat de kernwaarden goed symboliseert bijna vanzelfsprekend. Als een project snel klaar moet zijn, of als je weinig onrust wilt, dan kunnen dat overwegingen zijn om te kiezen voor een wat hoger uurtarief.

Het telefoontje van de blije klant illustreert dat. Met vorige bureaus had hij voor zo’n jaarverslag altijd vier of vijf correctierondes nodig. Zenuwslopende weken waren dat. Hijgende accountants, gestreste drukkers en een bureau dat steeds begon over ‘meerwerk’. Op basis van die ervaring en onze uurtarieven hadden we geoffreerd. “Dat jaarverslag wordt duurder dan voorheen. En dat in deze barre tijden…” Maar wie elk jaar wel tien jaarverslagen maakt, weet hoe het moet. Die werkt stapsgewijs van de dikste potloodlijn naar het kleinste tabeldetail. Die gaat niet onmiddellijk opmaken. Dit jaar volstond één correctieronde en dus bleef dit project ruim binnen budget. Door zijn vreugde met ons te delen, toonde deze klant zich een echte partner.